Chełm – historia napisana kredą

Top 10 – miejscowości

Top 10 – muzea

Cechą charakterystyczną Chełma jest to, że na jego obszarze, a także w okolicy zalegają skały wapienne o dużej miąższości (w tym kredy piszącej o grubości ok. 800 m). Podkreślił to już Sebastian Fabian Klonowic (1545–1602), pisząc o Chełmie, że „jasno bieleje, bo tu kredy dosyć”. Największa atrakcją turystyczną Chełma są podziemia kredowe – unikatowy zabytek górnictwa kredowego, utworzony w wyniku wielowiekowej eksploatacji kredy z pokładów zalegających pod miastem. 

Plan podziemi
Plan podziemi

Wejście do podziemi znajduje się przy ul. Lubelskiej 55a. Trasa udostępniona została po raz pierwszy w 1974 r., ma długość ok. 1800 m i maksymalną głębokość 12 m. Podczas najazdów i innych zagrożeń podziemia służyły mieszkańcom jako bezpieczne schronienia. Wykorzystywano je także w latach ostatniej wojny, m.in. ukrywali się w nich Żydzi.

Podziemne korytarze kredowe
Podziemne korytarze kredowe

Kredę pod miastem eksploatowano od średniowiecza, najintensywniej zaś w wiekach XVI–XVIII. Używano jej do celów budowlanych i sprzedawano aż do Krakowa. Drążenie szybów odbywało się w najprostszy sposób: każdy właściciel wydobywał kredę pod piwnicą swojej posesji, a stopniowo wyrobiska pogłębiały się i poszerzały (grubość pokładów wynosi ok. 80 m). Z biegiem lat poszczególne chodniki zaczęły się ze sobą łączyć i tworzyć nieregularne ciągi rozwidlających się korytarzy, które przecinają się na różnych poziomach. Stwierdzono dotychczas 6 ciągów nie powiązanych ze sobą korytarzy o łącznej długości ok. 15 km, a sięgających do 25 m w głąb.

Figura górnika w podziemiach kredowych
Figura górnika w podziemiach kredowych

Wzmożony rozwój motoryzacji, zwłaszcza ruch ciężkich pojazdów, i penetracja korytarzy przez wody opadowe doprowadziły – poczynając od lat 60. XX w. – do kilku groźnych zapaści kredowych labiryntów. Po badaniach najbardziej niebezpieczne odcinki zasypano.

Muzealny eksponat - w kredzie zachowały się liczne skamieniałości
Muzealny eksponat – w kredzie zachowały się liczne skamieniałości

Legenda mówi, że w podziemiach mieszka duch zwany Bieluchem, który pilnuje ukrytych tu skarbów. W czasie zwiedzania z przewodnikiem ukazuje się on turystom. Największe wrażenie robi na dzieciach, starsi dość łatwo mogą dopatrzeć się mistyfikacji.

Uwaga! Z uwagi na liczne schody i uskoki trasa nie nadaje się do zwiedzania przez osoby niepełnosprawne.

Warto zobaczyć w okolicy:

  • Chełm – zabytkowe centrum miasta
  • Rezerwat Głęboka Dolina
  • Zamek w Krupem

Warto wiedzieć więcej:

Obecnie złoża kredy wydobywane są na skalę przemysłową w kopalni przy Cementowni Chełm. Surowiec stosowany jest przy produkcji klinkieru, niezbędnego składnika cementu.

Kopalnia rozpoczęła pracę ok. 1926 r. pod kątem potrzeb cementowni Firley w Rejowcu, która znajduje w odległości ok. 23 km. W okresie przedwojennym wydobycie prowadzono ręczne, surowiec przewożono wozami konnymi w okolice stacji kolejowej, gdzie przeładowywano go na wagony i dalej transportowano do Rejowca.

Dla potrzeb Cementowi Chełm wydobycie rozpoczęto w 1960 r. Obecnie obszar górniczy ma powierzchnię ok. 224 ha. Wydobywana kreda ma specyficzne właściwości fizyczne – przypomina plastelinę, jest bardzo lepiąca. Złoże ma głęboką sieć szczelin i spękań. W 2014 r. wydobycie osiągnęło 2,40 mln ton.